شرحی بر شاخص‌ترین نمونه‌های مداحی و نوحه در ادبیات فارسی

مداحی و نوحه دو نوع شعر مذهبی هستند که در ایران و دیگر کشورهای اسلامی مورد توجه و علاقه بسیاری قرار دارند. در

توسط مدیر سایت در 25 تیر 1402

مداحی و نوحه دو نوع شعر مذهبی هستند که در ایران و دیگر کشورهای اسلامی مورد توجه و علاقه بسیاری قرار دارند. در این دو نوع شعر، شاعران به ذکر و تمجید ائمه‌ی شیعی و شخصیت‌های مذهبی اسلامی می‌پردازند و به مسائل دینی و اخلاقی می‌پردازند.

از شاخص‌ترین نمونه‌های مداحی و نوحه در ادبیات فارسی می‌توان به شاعران و مداحان مشهوری مانند عبدالرضا هلالی، محمّد رضا شجریان، صادق زیباکلام، محسن نامجو، محمد ابراهیم جعفری و علی اکبر قلندری اشاره کرد. این شاعران با استفاده از شعر و نوای مداحی، به تمجید از جشنواره‌های دینی، شهدا، ائمه‌ی شیعی، حج و عتبات و همچنین به ذکر خاطرات زندگی‌ شخصیت‌های مذهبی و اسلامی پرداخته‌اند و با استفاده از بیان زیبا و گویندگی عالی، مخاطبان خود را به قلبی پر از محبت و ایمان دعوت می‌کنند.

نمونه‌ی دیگری از این نوع شعر، نوحه است که در بیشتر شهرهای ایران به نام "تعزیه" هم شناخته می‌شود. در تعزیه، شاعران درباره‌ی شهدایی که در مداحی‌ها آنها را ذکر کرده‌اند، شعر می‌گویند و حال و هوای گرم و مهربانی را در محضر شهدا به مخاطبان القا می‌کنند. این نوع شعر، در حالی که به تمجید از شهدا و ایمان به شهادت و مبارزه‌ی دینی می‌پردازد، به عنوان یکی از شعرهای زیبا و گویا در بین قشر وسیعی از مخاطبان خود تعریف شده است.

به عنوان جمع‌بندی، مداحی و نوحه دو نوع شعر مذهبی هستند که در ایران بسیار محبوب است. در این دو نوع شعر، شاعران به تمجید از شخصیت‌های مذهبی و اسلامی، ذکر مسائل دینی و اخلاقی و تمجید از جشنواره‌های دینی می‌پردازند و با استفاده از شعر زیبا و نوای مداحی مخاطبان خود را به ایمان و محبت دعوت می‌کنند.



"1. تعریف مداحی و نوحه ($keywords

مداحی و نوحه دو شکل شعری هستند که به دلیل قربانی کردن به شهدای اهل بیت (ع) در ماه محرم و صفر، در فرهنگ و ادبیات ایران جاجگین شده‌اند. این دو شکل شعر، از نظر ساختاری و تلفظی، به شدت تفاوت دارند، در حالی که هر دو برای ابراز عشق و تعظیم به حضرت امام حسین (ع) و واقعه عاشورایی تشکیل شده‌اند.

مداحی، شعری است که در آن شاعر با جلب شور و عشق مخاطبان، دربارهٔ مثبت و ارزشمند زندگی امام حسین (ع) سخن می‌گوید. مداحی‌ها را اغلب از قبیله‌های وحشیانه یمنی، لبنانی و عراقی داریم. معمولاً مداح قبیله تنها با نوایی چشمگیر همراه است، بدون هیچ گونه ساز و حتی تکراری بودن شعر، به دلیل اینکه هممردم مخاطب او در آیین مذهبی یکسان هستند و با شنیدن یک ذکر دلیل برای صداقت مداح شنیده خواهد شد، چنانچه ثابت شود که نوحه خوانده شده یا اینکه داستان شهادت امام حسین (ع) و اهل بیتش شنیده شده باشد. غالباً توسعهٔ موضوع نیز در این شکل شعری وجود ندارد و اشاره به شهادت حضرت امام حسین (ع) تمرکز محور همه مداحی‌ها است.

نوحه، از دیگر این دو شکل شعر مذهبی است و در آن شاعر با استفاده از خطاب‌ها و موسیقی، حال خود را دربارهٔ شهادت حضرت امام حسین (ع) و اهل بیتش بیان می‌کند. در نوحه، خاطرات و دروغ‌هایی که درشب‌های عاشورایی بچه‌ها به خواب می‌بینند، شور و شعف در عشق امام حسین (ع) به نوعی بیان شده‌اند. از این رو، نوحه به عنوان یک شکل شعری عاشورایی، قدرت شدیدی برای تزکیه و پاک کردن روح مخاطب بعد از شنیدن داستان شهادت امام حسین (ع) دارد.



شاخص‌ترین نمونه‌های مداحی در ادبیات فارسی

مداحی یکی از شاخص‌ترین ژانرهای ادبی در ادبیات فارسی است که از گذشته تا کنون در ادبیات و فرهنگ ایران جایگاه خاصی دارد. این ژانر ادبی به ترتیب زمانی برای تربیت، پرورش و تقویت اعتقادات و عقیده‌های دینی، مذهبی و اخلاقی به کار گرفته می‌شود و همچنین برای بیان عشق و وصف حالات روحی، شعرانه و اربعین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مداحی در ادبیات فارسی به مجموعه شعرهایی اطلاق می‌شود که در مورد فضائل و صفات ائمه، مسلمانان، اعمال خیر و برکتی که در جامعه می‌شود، وفات نیکوکاران، عبادات و مناجات با خداوند و مسائل دینی و اخلاقی صحبت می‌کند. عموماً مداحی ها به صورت نوایی و صوتی و با ترکیب شعر و نغمه‌شناسی اجرا می‌شود و دارای دو قسمت زنجیره‌های شعری و نمایش کوچه بازاری است.

در ادبیات فارسی شاعران مختلف به مداحی پرداخته‌اند و بسیاری از آثار ارزشمند در این بخش کامل شده است. از جمله برجسته‌ترین شاعران مداحی، حافظ، صائب تبریزی، مولوی، نظامی، میلاد داد، علی اکبر دهخدا، محمد تقی بهار و میرزا محمد تقی خان بهرامی می‌باشد. این شاعران با توانایی شعرسرایی و نوایی فوق‌العاده، موفق به خلق شعرهایی از فلسفه، عرفان، علوم دینی، اخلاق و هنر شده‌اند که اثرگذاری قابل توجهی در ادبیات فارسی داشته است.

در نهایت، مداحی به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های ادبی در فرهنگ و ادبیات ایرانی مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به شیوع و تاثیر این ژانر ادبی، مورخان و فرهنگیان به طور گسترده‌ای به بررسی و تحلیل آثار مداحان پرداخته‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که مداحی ها، علاوه بر ارزش ادبی، عوامل مهمی در ترویج و تقویت ارزش‌های اخلاقی و دینی در جامعه محسوب می‌شوند.



نوحه به عنوان یک پایه مهم در شاهکارهای ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی، نوحه به عنوان یک پایه مهم و قابل توجهی به شمار می‌رود. نوحه در حقیقت یک شعر ترحیمی است که به مناسبت فوت شخصیت مورد احترام و معزول گرامی اجرا می‌شود. بویژه در قرن‌های قبل، نوحه‌سرایی و اجرای آن، به عنوان یک هنر مرسوم در جامعه فارسی صورت می‌گرفت.

نوحه در ادبیات فارسی، با بیان عاطفه و احساسات نوحه‌خوان، به مخاطبان کمک می‌کند تا در درک عمیق‌تری از عزا و احساسات تلخی که در صدر دارند، به مناسبت فراوانی از مراسم عزای کهن پارسی شرکت کنند. نوحه‌ها عمدتاً در نخستین سه روز پس از فوت شخصیت مورد احترام اجرا می‌شوند و بالاتر از سایر شعرهای مرتبط با مراسم عزای کهن پارسی، قرار دارند.

با توجه به اینکه نوحه‌خوانی از دیرباز به عنوان یک اِدَب خانگی مرسوم در جامعه فارسی شناخته شده، نمونه‌های فراوانی از نوحه در ادبیات فارسی به دست آمده‌اند. مهمترین کارکرد نوحه در ادبیات فارسی، بازنمایی زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی چندصدساله که در طول زمان به وجود آمده است، است.

شاهکارهای ادبیات فارسی، همچون مثنوی معنوی، دیوان حافظ، و قصاید شعرای بزرگ ایرانی مانند شمس‌الدین حافظ، به طور مستقیم به نوحه‌های عصر قدیم مانند نوحه‌های امیرخسرو دلپذیر، عزیزالدین جلبی، و خواجه خلیل الله خلیل تنها اشاره می‌کنند که بی‌شک نوحه به عنوان یکی از پایه‌های ادبیات فارسی محسوب می‌شود.



ارتباط نوحه با پیشینه‌ی فرهنگی و مذهبی ایران

نوحه یکی از ادبیات شفاهی ایران است که به شکل سنتی در زمان جشن‌ها و عزاییان اجرا می‌شود. در این اجراها، مراسمی که در آن زندگی و مرگ امام حسین و اهل بیتش گرامی‌داشته می‌شود، همراه با خواندن نوحه صورت می‌گیرد. این رویداد تأثیر زیادی بر فرهنگ و زندگی مردم ایران داشته و همواره مورد توجه قرار گرفته است.

ارتباط نوحه با پیشینه‌ی فرهنگی و مذهبی ایران به دلیل قدمت و تاثیری که این سنت بر فرهنگ و ادبیات ایران داشته‌است، بسیار بزرگ است. به گفته خبرنگاران، کشور ایران به عنوان یکی از مراکز اصلی برگزاری مراسم عزایی و نوحه‌خوانی شناخته می‌شود. از دیرباز در فرهنگ ایرانی، از این سنت استفاده شده است تا هرگونه تأثیرات روحی و اجتماعی برای مردم کتبی شود.

در مراسمات نوحه، صدای شادی و خوشی تلخی برای دل‌های مومنان به همراه دارد که تصویری ماوراء قلمروی تاریکی را برای شهیدان اهل بیت به نمایش می‌گذارد. این مراسم، به عنوان یکی از زیباترین و پرطرفدارترین فرهنگ‌های ایرانی در داخل و خارج از ایران، یک هویت برای ایرانیان ساخته است. به این ترتیب، نوحه به عنوان یکی از ارث‌های مهم فرهنگی و مذهبی ایران، برای نشر ارزش‌های اخلاقی و مذهبی و خدمات بسیاری که به جامعه داده‌است، بسیار مهم و مورد توجه قرار گرفته است.



انواع نوحه‌ها و خصوصیاتشان در شعر فارسی

موضوع "انواع نوحه‌ها و خصوصیاتشان در شعر فارسی" به ارتباط با سبک‌های مختلف شعری است که در آن نگارش، توصیف و صدای شاعر با شمایل شعر نوحه به همراه است. نوحه در شعر فارسی، اغلب برای بیان درد و اندوه از دست دادن فردی عزیز، مرگ و ترحم به شهدای گمنام یا همچنین از دست رفتن معشوق به کار می‌رود.

نوحه‌ها به دو صورت معمول و سبک دیگر در شعر فارسی وجود دارند. نوحه معمول، معمولاً در شعرهای لیتورژیک به کار می‌رود و به شدت از تکرار استفاده می‌کند، با تأکید بر تجسمات غم انگیز، که به نوعی جان‌فشانی از شاعر به احساسات زائران خود است. نوحه‌های سبک دیگر، همگی مفهوم غم انگیز را به خواننده منتقل می‌کنند، پولانی، هایات و فروهر عمده این مثال‌ها هستند، اما با شمایل‌های گوناگونی از زبان شاعران بیان می‌شوند.

از مهمترین خصوصیات نوحه فارسی، جانب منشأ آن در متن شعر از یک سو و سمعی و بصری بودن آن از سوی دیگر است. از جمله خصوصیات دیگر نوحه می‌توان به بهره‌گیری از سبکی از شعری به نام متن بندی اشاره کرد، حضور تصویر و شمایلی از کمال، فرشتگان، ملکوت، قیامت، حساب و کتاب، آیین ها و اقوال، قصه‌های اصیل، مجسمه و آرامستان و طبیعت.

نوحه فارسی علاوه بر این مهارت‌ها، باید از خشونت و افزایش تندی در خطوطی که در زمان‌هایشان با شعر وضع شده کنار گذاشته شوند و خطوط خاصی از لحاظ زیباییکاری، دفاع‌ناپذیری از دیدگاه زیبایی‌شناسی ؛ باید تلاش‌های زیادی برای تداوم این سبک‌ها صورت پذیرد. با این حال، نوحه‌های بشر دوستانه، بینظیر، هنرمندانه و غم‌انگیز شعر فارسی‌را به یک ابزار انتقال از احساسات آدم‌ها تبدیل کرده‌اند، که تا به امروز برای اغلب خوانندگان شعر، غنیمت است.



منبع
مقالات مشابه
نظرات کاربرن